Ahi Evran’dan Günümüz İnsan Kaynaklarına Bir Ders: Rekabetin de Bir Ahlakı Olmalı

Hak ile sabır dileyip bize gelen bizdendir; akıl ve ahlak ile çalışıp bizi geçen bizdendir.— Ahi Evran

Bazı sözler vardır; söylendiği dönemin sınırlarını aşar, yüzyıllar boyunca insanlara yol göstermeye devam eder. Ahi Evran’ın bu sözü de onlardan biridir. Üstelik yalnızca bir meslek ahlakı öğretisi değil, günümüz çalışma hayatının, insan kaynakları yönetiminin ve kurumsal rekabet anlayışının yeniden değerlendirilmesini sağlayacak kadar güçlü bir düşüncedir.
Ahi Evran, 1171-1261 yılları arasında yaşamış, Anadolu Ahiliğinin kurucularından, bir meslek erbabı, debbağ ustası, düşünce ve ilim insanıdır. Özellikle XIII. yüzyılda Anadolu’da mesleklerin örgütlenmesi, mesleki eğitimin geliştirilmesi, ustalık kültürünün oluşturulması ve meslek ahlakının yerleşmesinde önemli rol oynamıştır. Ahilik anlayışında yalnızca meslek sahibi olmak değil, mesleğini ahlakla, bilgiyle ve sorumlulukla icra etmek esastır.
Bugün insan kaynakları yönetiminde yetkinlik, performans, kariyer gelişimi, liyakat ve rekabet gibi kavramları konuşurken Ahi Evran’ın yüzyıllar öncesinden bıraktığı bu düşünceyi yeniden okumamız gerekiyor.
Çünkü günümüz çalışma hayatının en önemli sorunlarından biri, rekabetin amacından uzaklaşarak kişisel çıkarların, makam arayışlarının ve güç ilişkilerinin aracına dönüşmesidir.
Rekabet mi, birbirini tüketmek mi?
Çalışma hayatında rekabet kaçınılmazdır. Aynı pozisyona talip olan, aynı görevde ilerlemek isteyen, benzer sorumlulukları üstlenen insanların bulunması son derece doğaldır. Hatta doğru yönetildiğinde rekabet; gelişmenin, yenilik üretmenin, öğrenmenin ve performansın önemli araçlarından biridir.
Ancak burada asıl soru şudur: Rekabet ederken hangi değerlerden vazgeçiyoruz?
Bir çalışma arkadaşının başarısını kendi başarısına tehdit olarak gören, onun gelişimini engellemeye çalışan, bilgisini paylaşmayan, yaptığı çalışmayı küçümseyen veya emeğini görünmez kılmaya uğraşan bir anlayış, rekabetin değil, kurumsal kültürün aşınmasının göstergesidir.
Daha da önemlisi, bir pozisyona ulaşabilmek için yöneticilerin kişisel beklentilerine boyun eğen, haklı olana değil güçlü olana yakın duran, liyakat yerine ilişkileri önceleyen davranışların ödüllendirildiği çalışma ortamlarında rekabet artık gelişimin aracı olmaktan çıkar.
Böyle ortamlarda insanlar daha iyi iş yapmak için değil, daha görünür olmak için çaba gösterir. Bilgi üretmek yerine bilgiyi kontrol etmeye, iş birliği yapmak yerine rakibini zayıflatmaya, başarı üretmek yerine başarıyı sahiplenmeye yönelir.
Sonuçta kurum kazanmaz. Belki birileri makam kazanır ama kurumun insan kaynağı, güven ortamı ve gelişme kapasitesi kaybeder.
Bizi geçeni neden takdir edemiyoruz?
Ahi Evran’ın sözündeki en çarpıcı bölüm bana göre şudur:
“Akıl ve ahlak ile çalışıp bizi geçen bizdendir.”
Bu ifade, rekabet anlayışında köklü bir zihniyet değişimini gerektiriyor.
Bir başkasının bizi geçmesini neden tehdit olarak algılayalım? Bilgisiyle, emeğiyle, ahlakıyla ve ortaya koyduğu değerle önümüze geçen bir çalışma arkadaşımız aslında kurumumuzun gelişimine katkı sağlayan bir kazanım değil midir?
Bir insanın başarısını takdir edebilmek, kendi yetersizliğini kabul etmek değildir. Tam tersine, gelişime açık olmanın ve kurumsal aidiyetin önemli bir göstergesidir.
Eğer bir çalışan, çalışma arkadaşının başarısını kıskanmak yerine ondan öğrenebiliyorsa; onun önünü kesmek yerine gelişimini destekleyebiliyorsa; başarısını küçümsemek yerine takdir edebiliyorsa orada sağlıklı bir rekabet kültüründen söz edebiliriz.
Gerçek başarı, yalnızca kendimizin ilerlemesi değildir. Birlikte çalıştığımız insanların da gelişmesine katkı sunabilmektir.
Bu nedenle kurumlarda başarılı olan insanların önünü açmak, onların başarılarını görünür kılmak, emeklerini takdir etmek ve gerektiğinde ödüllendirmek bir yönetim tercihi değil, adil yönetimin gereğidir.
İnsan kaynaklarında liyakat, performans ve ahlak
Günümüz insan kaynakları yönetimi; işe alım, görevde yükselme, kariyer planlama, yetenek yönetimi ve performans değerlendirme gibi birçok mekanizma üzerinden insan kaynağının gelişimini sağlamaya çalışıyor.
Ancak bu mekanizmaların varlığı, tek başına adil bir yönetim anlayışının oluştuğu anlamına gelmiyor.
Örneğin performans değerlendirme sistemlerini ele alalım.
Bir çalışanın yıl boyunca kaç iş tamamladığı, hangi hedefleri gerçekleştirdiği, ne kadar üretim yaptığı veya hangi sayısal göstergelere ulaştığı elbette önemlidir. Ölçülebilir sonuçlar, performans yönetiminin vazgeçilmez unsurlarıdır.
Ancak insan performansını yalnızca rakamlarla değerlendirmek, önemli bir alanı gözden kaçırmamıza neden olur: O sonuçlara hangi yöntemlerle ulaşıldığı.
Bir çalışan hedeflerini gerçekleştirirken çalışma arkadaşlarının emeğini görmezden geliyorsa, bilgi paylaşımından kaçınıyorsa, etik ilkeleri ihlal ediyorsa veya başkalarının başarısını engelliyorsa yalnızca hedef gerçekleşme oranına bakarak başarılı kabul edilebilir mi?
Aynı şekilde hedeflerini gerçekleştiren bir başka çalışan; ekip arkadaşlarını geliştirmiş, iş birliğini güçlendirmiş, bilgi paylaşmış, adil davranmış ve kurum kültürüne olumlu katkı sunmuşsa bu değerler performans değerlendirmesinde ne kadar karşılık buluyor?
İşte insan kaynakları yönetiminin üzerinde düşünmesi gereken temel meselelerden biri budur.
Performans yalnızca ne elde edildiğiyle değil, o sonuca nasıl ulaşıldığıyla da değerlendirilmelidir.
Bilgi, mesleki yetkinlik, etik davranış, iş birliği, sorumluluk, güven oluşturma, gelişime açıklık ve kurumsal değerlere bağlılık performansın ayrılmaz bileşenleri olmalıdır.
Aksi takdirde rakamları yüksek, ancak çalışma ortamına zarar veren davranışları bulunan kişileri başarılı olarak tanımlama yanılgısına düşebiliriz.
Yönetici, rekabetin tarafı değil, adaletin güvencesi olmalı
Rekabet kültürünün oluşmasında yöneticilerin sorumluluğu belirleyicidir.
Yönetici, çalışanlar arasındaki rekabeti kişisel tercihlerine göre şekillendiren, kendisine yakın olanları öne çıkaran veya farklı görüşleri tehdit olarak algılayan kişi olmamalıdır.
Aksine, herkesin eşit fırsatlara sahip olduğu, başarının nesnel ölçütlerle değerlendirildiği, emeğin karşılığının verildiği ve farklı düşüncelerin özgürce ifade edilebildiği bir çalışma ortamını oluşturmalıdır.
Bir yöneticinin en önemli sorumluluklarından biri, kendisinden daha bilgili, daha yetkin veya belirli alanlarda daha başarılı çalışanların gelişimini destekleyebilmektir.
Kendi konumunu korumak adına başarılı çalışanların önünü kesen bir yönetici, yalnızca bir insanın gelişimini engellemez; kurumun geleceğini de sınırlar.
İyi yönetici, kendisini aşan insanların yetişmesinden rahatsızlık duymaz. Aksine, kendisinden daha iyi iş yapan insanların varlığını kurumsal başarının göstergesi olarak görür.
Ahi Evran’ın “bizi geçen bizdendir” yaklaşımı, tam da bu noktada yöneticilere önemli bir sorumluluk yüklemektedir.
Bir kurumda çalışanların yöneticilerini geçebilmesi, yöneticinin başarısızlığı değil, yetiştirdiği insan kaynağının başarısıdır.
Rekabetin temelinde bilgi ve ahlak bulunmalı
Rekabetin sağlıklı olabilmesi için iki temel dayanağa ihtiyacımız var: Bilgi ve ahlak.
Bilgi, insanın kendisini geliştirmesini, işini daha iyi yapmasını ve yenilik üretmesini sağlar. Ahlak ise bu gelişimin hangi sınırlar içerisinde gerçekleşeceğini belirler.
Bilgi olmadan rekabet, yetersizliklerin güç mücadelesine dönüşmesine neden olabilir. Ahlak olmadan rekabet ise başkalarının haklarını gözetmeyen, her yolu mübah gören bir mücadeleye dönüşebilir.
Bu nedenle mesleki gelişim ile ahlaki gelişim birbirinden ayrı düşünülemez.
Çalışanların yalnızca teknik becerilerini artırmak yeterli değildir. Aynı zamanda adil olmayı, başkasının emeğine saygı duymayı, bilgiyi paylaşmayı, verilen sorumluluğu hakkıyla yerine getirmeyi ve başarıyı hak ederek elde etmeyi de öğrenmeleri gerekir.
Kurumların eğitim politikaları ve yetkinlik modelleri bu bütünlüğü dikkate almalıdır.
Çünkü iyi yetişmiş insan, yalnızca işini iyi yapan insan değildir. İşini yaparken başkalarının hakkını da gözeten, sorumluluk üstlenen ve bulunduğu ortama değer katan insandır.
Ödüllendirme, yalnızca kazananı değil, doğru davranışı da görünür kılmalı
Kurumlarda ödüllendirme sistemleri, rekabet kültürünü doğrudan etkiler.
Yalnızca sayısal hedefleri gerçekleştirenleri ödüllendiren, ancak bu sonuçlara ulaşırken sergilenen davranışları dikkate almayan sistemler zamanla yanlış davranışları teşvik edebilir.
Oysa ödüllendirme, sadece sonuçların değil, sonuçlara ulaşırken ortaya konulan değerlerin de karşılığını vermelidir.
Bilgisini paylaşan, çalışma arkadaşlarının gelişimine katkıda bulunan, etik ilkelerden ödün vermeyen, iş birliğini güçlendiren ve kurumun gelişimine sürdürülebilir katkı sağlayan çalışanlar da görünür olmalıdır.
Bir çalışma arkadaşının başarısını takdir etmek, ekip başarısına katkıda bulunmak, başkasının gelişimini desteklemek ve gerektiğinde kendi başarısını ekip başarısının gerisinde tutabilmek de ödüllendirilmeye değer davranışlardır.
Böyle bir yaklaşımda ödül, insanlar arasında ayrışma ve kıskançlık oluşturmanın değil, doğru davranışları çoğaltmanın aracına dönüşür.
Çünkü kurumlar yalnızca başarılı bireylerle değil, başarıyı birlikte üretebilen insanlarla gelişir.
Ahi Evran’ın yüzyıllar öncesinden bugüne bıraktığı mesaj
Ahi Evran’ın ortaya koyduğu yaklaşımın değerini bugün daha iyi anlayabiliyoruz.
Ahilikte meslek sahibi olmak, yalnızca bir işi öğrenmek ve icra etmek değildi. Mesleğin gerektirdiği bilgi ve becerinin yanında doğruluk, dürüstlük, güven, dayanışma, sorumluluk ve ahlak da esastı.
Bir ustanın yetiştirdiği çırağın kendisini aşması, mesleğin gelişmesi anlamına geliyordu. Bir esnafın daha kaliteli üretim yapması, diğer esnafın da kendisini geliştirmesine vesile olabiliyordu. Burada rekabet, birbirini yok etmenin değil, birlikte daha iyiyi üretmenin aracıydı.
Bugün bu anlayışı modern insan kaynakları yönetimine taşıdığımızda karşımıza çok önemli bir ilke çıkıyor:
Çalışma arkadaşımızın başarısı bizim başarısızlığımız değildir. Onun gelişimi bizim kaybımız değildir. Bizi bilgi ve becerisiyle geçen bir insan, doğru yöntemlerle bunu gerçekleştirmişse bizimle aynı değerleri paylaşan bir yol arkadaşıdır.
Kurumların ihtiyacı olan rekabet kültürü de tam olarak budur.
İnsanların birbirinin ayağını kaydırdığı değil, birbirine yol açtığı; başarının ilişkilerle değil liyakatle kazanıldığı; yöneticilerin kendilerine bağlı insanlar değil, kendilerinden bağımsız düşünebilen ve daha iyisini üretebilen insanlar yetiştirdiği bir çalışma ortamı…
Belki de bugün insan kaynakları yönetiminin en fazla ihtiyaç duyduğu dönüşüm, performansı artırmaktan önce performansın hangi değerler üzerinde yükseleceğini yeniden düşünmektir.
Sonuç olarak; rekabetin de bir ahlakı, başarının da bir ölçüsü, yükselmenin de bir yolu olmalıdır.
Bir insanı geride bırakmak için değil, kendimizi geliştirmek için çalışmalıyız. Bir başkasının başarısını engellemek yerine ondan öğrenmeliyiz. Hak ederek öne geçeni takdir etmeli, emeğini görünür kılmalı ve gelişiminin önünü açmalıyız.
Bir kurumda herkes birbirini geçmeye çalışırken kimse birbirine yol açmıyorsa orada rekabet vardır ama gelişim yoktur.
Ahi Evran’ın yüzyıllar öncesinden söylediği sözün bugün hâlâ yol gösterici olmasının nedeni de budur:
Hak ile sabır dileyip bize gelen bizdendir; akıl ve ahlak ile çalışıp bizi geçen bizdendir.
Belki de çalışma hayatında yeniden hatırlamamız gereken en önemli ilke şudur:
Bizi geçenlerden rahatsız olmak yerine, onların bizi geçmesini sağlayacak kadar adil, bilgili ve ahlaklı bir çalışma ortamı oluşturabilmek…

Ekrem Öztürk

Bir Cevap Yazın